دستگاه تناسلی زنانه
تشخیص بالینی
شرح حال
علائم
مرور کلی
علائم شایع یا نگران‌کننده عبارتند از منارک و قاعدگی، خونریزی غیرطبیعی، یائسگی، درد لگن حاد و مزمن، و علائم ولوواژینال.
سؤالات شرح حال
- منارک در چه سنی بوده و آخرین قاعدگی چه زمانی بوده است؛ فاصله دوره‌ها، مدت، و سنگینی خونریزی چگونه است؟
- آیا پیش از قاعدگی یا هنگام آن درد دارید، و آیا علائم پنج روز پیش از قاعدگی فعالیت روزانه را مختل می‌کند؟
- آیا خونریزی بین قاعدگی‌ها، خونریزی شدیدتر یا طولانی‌تر از معمول، یا خونریزی پس از رابطه جنسی دارید؟
- آیا قاعدگی قطع شده است، و آیا پس از یائسگی خونریزی یا لکه‌بینی داشته‌اید؟
- آیا درد لگن، ترشح یا خارش نزدیک واژن، یا زخم و توده در ناحیه تناسلی دارید؟
معاینه
مرور کلی
معاینه دستگاه تناسلی زنانه شامل مشاهده دستگاه تناسلی خارجی، بررسی واژن و دهانه رحم (سرویکس) با اسپکولوم، لمس دودستی رحم و تخمدان‌ها و ارزیابی عضلات کف لگن است. فتق‌های ناحیه اینگوینال در وضعیت ایستاده بررسی می‌شوند و در صورت اندیکاسیون بالینی، معاینه رکتوواژینال یا ارزیابی پیشابراه نیز انجام می‌گیرد.
نکات بالینی
پیش از شروع، از بیمار اجازه بگیرید و هر مرحله از معاینه را از قبل توضیح دهید. در طول معاینه و هنگام کار با وسایل، همواره دستکش بپوشید. تجهیزات معاینه و محیط‌های کشت را از پیش آماده کنید. پزشک یا معاینه‌کننده مرد باید حتماً با حضور یک ناظر و همراه زن معاینه را انجام دهد؛ معاینه‌کننده زن نیز در صورت اضطراب یا ناراحتی شدید بیمار، یا جهت تسهیل معاینه، باید از یک همکار کمک بگیرد.
در بیماران کمتر از ۲۱ سال، معاینه داخلی لگن تنها در صورت وجود اندیکاسیون بالینی در شرح‌حال (مانند اختلال قاعدگی، ترشح واژینال یا درد لگنی) انجام می‌شود و انجام روتین آن اندیکاسیون ندارد.
بیمار را از میانه شکم تا زانوها بپوشانید و او را در وضعیت لیتوتومی قرار دهید؛ پاشنه‌های پا در جای پا (رکاب‌ها)، باسن کمی فراتر از لبه تخت، ران‌ها خمیده، در وضعیت ابداکشن و چرخش به خارج قرار گیرند و سر بیمار با یک بالش حمایت شود.
اسپکولوم با اندازه و شکل مناسب انتخاب کنید؛ اسپکولوم پدرسن (Pedersen) با تیغه متوسط معمولاً برای زنان دارای فعالیت جنسی راحت‌تر است؛ پدرسن با تیغه باریک برای اینتروئیتوس کوچک (مانند افراد مسن یا دختران باکره) کاربرد دارد؛ و اسپکولوم گریوز (Graves) برای زنان با سابقه زایمان و پرولاپس واژن مناسب است. پیش از ورود، اسپکولوم را با آب شیر گرم و مرطوب کنید.
تکنیک‌ها و یافته‌ها
تکنیک
- ارزیابی بلوغ جنسی — الگوی توزیع و خصوصیات موی پوبیس را بررسی کنید و در نوجوانان مرحله‌بندی تانر (Tanner) را بسنجید.
- بررسی تأخیر بلوغ — در صورت عدم تکامل موی عانه، علل خانوادگی، بیماری‌های مزمن و اختلالات محور هیپوتالاموس، هیپوفیز یا تخمدان را مد نظر قرار دهید.
- آماده‌سازی بیمار — پیش از لمس ناحیه تناسلی، به بیمار اطلاع دهید که قصد تماس دست را دارید.
- مشاهده دستگاه تناسلی خارجی — مونس پوبیس، لابیای ماژور و پرینه را از نظر تقارن، قرمزی و ضایعات پوستی مشاهده کنید.
- کنار زدن لابیاها — لابیای مینور را به آرامی باز کنید تا کلیتوریس، مئاتوس پیشابراه و دهانه ورودی واژن (اینتروئیتوس) نمایان شوند.
- بررسی ضایعات وستیبول — دهانه ورودی واژن را از نظر التهاب، زخم، ترشح، تورم، توده‌ها و ندول‌ها معاینه کنید.
- لمس ضایعات — هرگونه ندول، تورم یا ضایعه پوستی مشاهده‌شده را با ملایمت لمس کنید.
- معاینه غدد بارتولن — در صورت وجود تورم لابیا، انگشت اشاره را در بخش تحتانی و نزدیک انتهای خلفی اینتروئیتوس وارد کنید.
- لمس غدد بارتولن — انگشت شست را روی بخش خلفی لابیای ماژور قرار دهید و غده را در موقعیت‌های ساعت ۴ و ۸ بین دو انگشت لمس کنید.
- بررسی تورم و تندرنس — غدد بارتولن را از نظر وجود تندرنس، توده یا ترشح مجرا بسنجید.
- کشت ترشح مجرا — در صورت خروج هرگونه ترشح یا چرک از مجرای بارتولن، نمونه را فوراً برای بررسی میکروبی کشت دهید.
یافته طبیعی
- دستگاه تناسلی خارجی — بافت سالم و متقارن، بدون اریتم، تورم، زخم یا توده‌های غیرطبیعی.
- موی پوبیس — الگوی توزیع طبیعی موی عانه متناسب با سن و مرحله بلوغ بیمار.
- لنف نودهای اینگوینال — عدم لمس لنفادنوپاتی در کشاله ران.
یافته غیرطبیعی
- خراشیدگی یا پاپول‌های قرمز خارش‌دار — ضایعات ناشی از خارش در قاعده فولیکول‌های مو؛ مطرح‌کننده پدیکولوزیس پوبیس (شپش عانه).
- کلیتورومگالی — بزرگی غیرطبیعی کلیتوریس؛ مطرح‌کننده اختلالات اندوکرین مردانه‌کننده (Masculinizing).
- کارونکل پیشابراه یا پرولاپس مخاط — برجستگی گوشتی، قرمز و عروقی در لبه خارجی مئاتوس پیشابراه؛ عامل تندرنس، سوزش ادرار یا لکه‌بینی.
- تندرنس مئاتوس پیشابراه — درد در لمس سوراخ خارجی پیشابراه؛ مطرح‌کننده سیستیت بینابینی یا اورتریت.
- زخم‌ها و ندول‌های ولوا (Vulva) — وزیکول‌ها یا اولسرهای دردناک (هرپس سیمپلکس، بیماری بهجت)، شانکر سفت و بدون درد (سیفلیس) یا کیست اپیدرموئید.
- تورم غده بارتولن — توده دردناک یا مواج ناشی از عفونت حاد یا مزمن غده بارتولن (بارتولینیت یا آبسه).
- لنفادنوپاتی اینگوینال — لنف‌نودهای بزرگ‌شده، سفت یا دردناک در کشاله ران؛ مطرح‌کننده عفونت‌های مقاربتی، ضایعات التهابی ولوا یا بدخیمی‌های موضعی.
نشانه‌ها و یافته‌ها
- تورم غده بارتولن
- لنفادنوپاتی